چرا بعضی‌ها «عاشقِ» تعصب هستند؟ نگاهی به نیمه تاریک مذهب در مغز ما

پژوهشی که در سال ۲۰۱۶ توسط «آنترایتر» و تیمش انجام شد ، دست روی نقطه حساسی گذاشته است. آن‌ها می‌گویند پشت این نقابِ «بنیادگرایی و تعصب»، لزوماً ایمان قوی نیست؛ بلکه گاهی یک «مثلث تاریک و آسیب‌پذیر» پنهان شده است. بیایید این ماجرا را به زبان ساده کالبدشکافی کنیم.
۱. مذهب به عنوان «داروی مُسکن» برای روح‌های لرزان
روانشناسی همیشه می‌گفت که دینداری حال آدم را خوب می‌کند. اما این تحقیق یک «تبصره» بزرگ به این حرف اضافه کرد. محققان متوجه شدند که ما دو نوع دینداری داریم:
* دینداری بالغانه: که به فرد آرامش می‌دهد و او را نسبت به دیگران مهربان‌تر می‌کند.
* بنیادگرایی (Fundamentalism): که فرد را خشک، متعصب و از نظر فکری «بسته» می‌کند.
حرف حساب مقاله این است: افرادی که به سمت بنیادگرایی کشیده می‌شوند، معمولاً از نظر درونی احساس ناامنی شدیدی می‌کنند. آن‌ها مذهب را نه برای رسیدن به خدا، بلکه برای «ساختن یک دژ محکم» دور خودشان می‌خواهند.
۲. با غول‌های درونی آشنا شوید: مثلث تاریک آسیب‌پذیر
مقاله از یک اصطلاح جالب به نام «مثلث تاریک آسیب‌پذیر» استفاده می‌کند. این مثلث سه ضلع دارد که هر کدام مثل یک قطعه پازل، شخصیت فرد متعصب را می‌سازند:
ضلع اول: خودشیفتگیِ زخمی (Vulnerable Narcissism)
این‌ها مثل خودشیفته‌های معمولی نیستند که داد بزنند «من خیلی عالی هستم». برعکس، این افراد در ظاهر ممکن است خجالتی یا حساس به نظر برسند، اما در درونشان احساس می‌کنند که دنیا به آن‌ها بدهکار است. آن‌ها مدام می‌ترسند که دیده نشوند یا تحقیر شوند.
ربطش به تعصب چیست؟ مذهب بنیادگرا به آن‌ها یک «عظمت کاذب» می‌دهد. فرد با خودش می‌گوید: «درست است که من در جامعه آدم مهمی نیستم، اما چون پیرو این دین خاص هستم، پس من برگزیده خدایم و بقیه که مثل من نیستند، گمراه و پست‌اند.» این‌طوری آن خودشیفتگیِ زخمی‌شان ترمیم می‌شود.
ضلع دوم: سایکوپاتی ثانویه (تکانشگری و خشم)
این بخش از شخصیت مربوط به کسانی است که نمی‌توانند هیجانات خود را کنترل کنند و مستعد رفتارهای ضد‌اجتماعی هستند. آن‌ها معمولاً در گذشته آسیب دیده‌اند و حالا با دنیا سر جنگ دارند.
در مذهب چه اتفاقی می‌افتد؟ تعصب مذهبی بهترین بهانه را برای تخلیه این خشم فراهم می‌کند. فرد به خودش اجازه می‌دهد به نام «دفاع از مقدسات»، به دیگران توهین کند، آن‌ها را قضاوت کند و حتی به آن‌ها آسیب بزند؛ بدون اینکه وجدانش درد بگیرد! چون فکر می‌کند دارد «ثواب» می‌کند.
ضلع سوم: شخصیت مرزی (بی‌ثباتی عاطفی)
آدم‌هایی که شخصیت «مرزی» دارند، دنیا را سیاه و سفید می‌بینند. برای آن‌ها آدم‌ها یا فرشته‌اند یا شیطان؛ یا با ما هستند یا بر ما.
نقش تعصب: قوانین خشک و بدون انعطافِ بنیادگرایی، برای این افراد مثل یک «نقشه راه» نجات‌بخش است. چون تحمل ابهام و پیچیدگی را ندارند، ترجیح می‌دهند یک نفر به آن‌ها بگوید دقیقاً چه چیزی ۱۰۰ درصد درست و چه چیزی ۱۰۰ درصد غلط است. این‌طوری دیگر لازم نیست نگران لرزش‌های درونی‌شان باشند.
۳. دنیای سیاه و سفید: یا با منی یا دشمن منی!
یکی از مهم‌ترین یافته‌های این مقاله، استفاده این افراد از مکانیزم دفاعی «دوپاره‌سازی» (Splitting) است.
تصور کنید در دنیایی زندگی می‌کنید که همه چیز در آن درهم‌برهم و خاکستری است. این برای کسی که شخصیت پایداری ندارد، وحشتناک است. بنیادگرایی می‌آید و یک خط پررنگ وسط دنیا می‌کشد: «ما خوبیم، آن‌ها بدند.» این ساده‌سازیِ افراطی، به فرد متعصب حس امنیت می‌دهد. او دیگر لازم نیست فکر کند؛ فقط کافی است از قوانین پیروی کند و به «دشمنان» بتازد.
۴. چرا این موضوع برای ما مهم است؟
این مقاله به ما نمی‌گوید که مذهب بد است؛ بلکه هشدار می‌دهد که گاهی «بیماری‌های شخصیتی» لباس مذهب می‌پوشند. اگر کسی را دیدید که به نام دین، پر از کینه و قضاوت است، بدانید که احتمالاً ایمان او از «عشق» سرچشمه نگرفته، بلکه از «ترس» و «حقارت‌های درونی» جوشیده است.او مذهب را به خدمت گرفته تا آن حفره‌های بزرگ شخصیتش را پر کند.

سخن پایانی: ایمانی که شفا می‌دهد یا ایمانی که می‌کشد؟

در نهایت، پژوهش «آنترایتر» و همکارانش یک درس بزرگ به ما می‌دهد: سلامت روان، مقدم بر هر نوع ایدئولوژی است. فردی که از نظر درونی سالم و منسجم باشد، نیازی به تعصب ندارد چون با «تفاوت‌ها» کنار می‌آید. اما کسی که در درون فروپاشیده است، به تعصب نیاز دارد تا سرپا بماند.
پس دفعه بعد که با یک آدم متعصب و بنیادگرا روبرو شدید، به جای اینکه با او وارد بحث منطقی شوید (که معمولاً فایده‌ای هم ندارد)، یادتان باشد که پشت آن چهره سنگی و زبان تند، احتمالا روحی لرزان و زخمی نشسته است که از مذهب، سنگری برای زنده ماندن ساخته است.
به یاد داشته باشیم: مذهبِ واقعی باید دریچه‌ای به سوی نور و همدلی باشد، نه دیواری برای پنهان کردن آسیب‌های روانی ما.