خطرات عمده مصرف خودسرانه داروهای روانپزشکی
مصرف داروهای روانپزشکی بدون نظارت پزشک، فرد را در معرض زنجیرهای از خطرات قرار میدهد که برخی از مهمترین آنها عبارتاند از:
۱. عوارض جانبی شدید و غیرقابل پیشبینی
داروهای اعصاب و روان طیف وسیعی از عوارض جانبی را به دنبال دارند؛ از جمله خوابآلودگی، گیجی، تهوع، اختلالات جنسی، یبوست، افزایش یا کاهش وزن، و ضعف حافظه. برخی عوارض حتی با گذشت زمان بهبود نمییابند و ممکن است با سوء مصرف یا تغییرات دوز نیز شدیدتر شوند. به طور مثال، گزارش شده که SSRIها (داروهای ضد افسردگی) ممکن است باعث اختلالات شناختی، اضطراب، تحریکپذیری یا افکار خودکشی شوند، به ویژه اگر بدون نظارت پزشک مصرف شوند.
۲. وابستگی، اعتیاد و تحمل دارویی
بسیاری از داروهای روانپزشکی، به خصوص داروهای خوابآور مثل آلپرازولام، کلونازپام و زولپیدوم، قابلیت ایجاد وابستگی روانی و جسمی دارند. وابستگی به این داروها روند ترک را دشوار میکند و خطر عود علائم یا بروز سندرم قطع ناگهانی را به طرز چشمگیری افزایش میدهد که میتواند تا حد ایجاد حملات تشنج یا خودکشی پیش رود.
۳. تشدید بیماریهای روانی یا ایجاد عوارض جدید
مصرف خودسرانه داروها ممکن است بیماری زمینهای فرد را تشدید کند؛ برای مثال، فردی که اختلال دو قطبی دارد اگر بدون تشخیص دقیق دارویی مثل فلوکستین مصرف کند، ممکن است دچار تغییرات خلقی شدید، پرحرفی، رفتارهای پرخطر و حتی وضعیت شیدایی شود. تشخیص نادرست توسط فرد (بر اساس مطالعه غیرعلمی، شنیدهها یا توصیه دوستان) نه تنها منجر به درمان مناسب نمیشود بلکه خطر ایجاد اختلالات شدیدتر یا همزمان را افزایش میدهد.
۴. خطر بروز افکار و رفتارهای خودکشی
مطالعات علمی نشان داده که برخی داروهای ضد افسردگی و اضطراب، در صورت مصرف خودسرانه یا قطع ناگهانی، میتوانند افکار خودکشی را تقویت کنند. این خطر در نوجوانان و جوانان بالا و نیازمند پایش دقیق توسط پزشک است.
۵. اختلالات عملکرد جنسی و روابط بین فردی
داروهای اعصاب و روان تأثیرات نامطلوبی بر میل جنسی، اختلال نعوظ در مردان و مشکلات ارگاسم در زنان دارد. مصرف بدون پزشک میتواند این مشکلات را تشدید کند و تبعات منفی در زندگی شخصی و خانوادگی ایجاد نماید.
۶. تداخلات دارویی و احتمال مسمومیت
داروهای روانپزشکی ممکن است با دیگر داروها یا مواد غذایی تداخل داشته باشند و باعث کاهش اثر یا بروز عوارض ناخواسته شوند. به عنوان مثال، ترکیب داروهای ضد افسردگی و مسکنهای بدون نسخه یا داروهای خوابآور و ضد اضطراب میتواند منجر به مسمومیت کشنده یا خونریزی شدید شود.
۷. آسیب به اعضای حیاتی بدن
مصرف طولانی مدت داروهای بدون تجویز پزشک میتواند منجر به آسیب جبرانناپذیر به کبد، کلیهها، قلب و حتی اختلالات متابولیک مانند دیابت نوع دوم شود. برخی داروها حتی میتوانند مقاومت بدن به انسولین را افزایش دهند و فرد را با خطر ابتلا به دیابت روبرو سازند.
۸. کاهش کیفیت و اثربخشی درمان بیماری
مصرف مخفیانه یا قطع خودسرانه دارو منجر به عود علائم بیماری، کاهش کارایی درمان و کاهش کیفیت زندگی میشود. همچنین بسیاری از افراد با شروع درمان خودسرانه، روند بهبودی خود را به تأخیر میاندازند یا حتی مانع از تشخیص و درمان صحیح بیماری زمینهای میشوند.
جمعبندی و توصیههای کاربردی
هر نوع داروی روانپزشکی باید تنها با تجویز پزشک متخصص و تحت پایش دورهای علائم مصرف شود. تغییر دوز، نوع دارو یا قطع مصرف، باید منحصراً طبق نظر روانپزشک صورت گیرد. هیچ “تجربه فردی” یا “توصیه دوستانه” نمیتواند جایگزین دانش تخصصی پزشکی شود. فقط روانپزشک با شناخت کامل از شرایط روانی، جسمی و دارویی شما قادر است بهترین تصمیم درمانی را اتخاذ کند و عوارض احتمالی را مدیریت نماید.
اگر دچار علائم روانپزشکی هستید و به درمان دارویی نیاز دارید:
-
حتماً به روانپزشک یا پزشک متخصص مراجعه کنید.
-
داروها را طبق دستور پزشک و بدون تغییر دوز یا نوع مصرف کنید.
-
هیچگاه دارو را بدون مشورت پزشک قطع نکنید.
-
اگر عوارض جانبی یا علائم جدید مشاهده کردید، فوراً با پزشک خود تماس بگیرید.
-
از مصرف توصیهشده اطرافیان یا منابع غیرعلمی جداً پرهیز کنید.
سلامت روان و جسم شما ارزشمندتر از آن است که با تصمیمات خودسرانه به خطر بیفتد. آگاهی و انتخاب درست، ضامن کیفیت زندگی و پیشگیری از آسیبهای جبرانیری از آسیبهای جبرانناپذیر است.
