احتمالاً شما هم این جمله را بارها شنیدهاید: «خانمها در انجام همزمان چند کار استادند!» این باور عمومی که به آن چندوظیفگی یا مولتیتسکینگ (Multitasking) میگویند، آنقدر تکرار شده که تقریباً به یک حقیقت پذیرفتهشده تبدیل شده است. تصور رایج این است که زنان به دلیل نقشهای چندگانهای که در خانه و اجتماع ایفا میکنند—از مدیریت کارهای خانه و مراقبت از فرزندان گرفته تا انجام وظایف شغلی—بهطور ذاتی توانایی بیشتری در این زمینه دارند. اما آیا علم هم این کلیشه را تأیید میکند؟ آیا واقعاً مغز زنان برای چندوظیفگی سیمکشی متفاوتی دارد یا این فقط یک افسانه است؟
یک تیم از پژوهشگران آلمانی تصمیم گرفتند یک بار برای همیشه این موضوع را بهصورت علمی بررسی کنند.
چندوظیفگی دقیقاً یعنی چه؟
قبل از هر چیز، باید بدانیم که روانشناسان «چندوظیفگی» را به دو شکل اصلی تعریف میکنند :
-
چندوظیفگی همزمان (Concurrent Multitasking): زمانی که شما دو یا چند کار را دقیقاً در یک لحظه انجام میدهید. مثل رانندگی کردن و همزمان صحبت کردن با تلفن.
-
چندوظیفگی متوالی (Sequential Multitasking): این مدل رایجتر است و به معنای جابجایی سریع بین کارهای مختلف است. مثلاً وقتی در حال پختن دو نوع غذا هستید و مدام بین آمادهسازی آنها جابجا میشوید. در واقع مغز شما روی یک کار تمرکز میکند، سپس آن را رها کرده و به سراغ کار بعدی میرود.
باور عمومی این است که زنان در هر دو نوع این چندوظیفگیها از مردان بهتر عمل میکنند. اما آیا واقعاً اینطور است؟
یک آزمایش علمی برای سنجش واقعیت
پژوهشگران در مطالعهای که نتایج آن در ژورنال معتبر PLOS ONE منتشر شد، تصمیم گرفتند این باور را به چالش بکشند. آنها ۴۸ زن و ۴۸ مرد را برای یک آزمایش دعوت کردند. در این آزمایش از شرکتکنندگان خواسته شد دو تکلیف ساده را انجام دهند: یکی تشخیص حروف صدادار از بیصدا و دیگری تشخیص اعداد فرد از زوج.
آزمایش در دو سناریوی اصلی طراحی شد تا هر دو نوع چندوظیفگی را بسنجد:
-
حالت اول (متوالی): شرکتکنندگان باید بهسرعت بین تکلیف تشخیص حرف و تشخیص عدد جابجا میشدند.
-
حالت دوم (همزمان): دو تکلیف با فاصله زمانی بسیار کم به آنها ارائه میشد تا مغز مجبور به پردازش همزمان شود.
محققان «هزینه عملکرد» را اندازهگیری کردند؛ یعنی بررسی کردند که وقتی افراد مجبور به انجام چند کار میشوند، سرعت و دقتشان چقدر افت میکند. نکته مهم این بود که آنها قبل از آزمایش، تواناییهای شناختی پایهای افراد مثل سرعت پردازش، هوش و حافظه کاری را هم سنجیدند تا مطمئن شوند تفاوتهای احتمالی به خود چندوظیفگی مربوط است، نه به تواناییهای دیگر.
نتایج شگفتانگیز: کلیشهها فرو میریزند
نتیجه این پژوهش دقیق و کنترلشده، قاطع و واضح بود: هیچ تفاوت معناداری بین عملکرد زنان و مردان در چندوظیفگی وجود نداشت.
-
هم زنان و هم مردان وقتی مجبور به انجام چند کار بهصورت همزمان یا متوالی میشدند، عملکردشان افت میکرد؛ یعنی سرعتشان کمتر و خطاهایشان بیشتر میشد.
-
نکته کلیدی این بود که این افت عملکرد برای هر دو جنس به یک اندازه بود. به عبارت دیگر، مغز مردان و زنان به یک شکل تحت فشار چندوظیفگی قرار میگرفت و هیچکدام بر دیگری برتری نداشتند.
-
جالبتر اینکه حتی وقتی محققان تفاوتهای پایهای شناختی (مثلاً سرعت پردازش کمی بالاتر در زنان یا تواناییهای فضایی بهتر در مردان) را در تحلیلهای آماری خود لحاظ کردند، باز هم نتیجه تغییری نکرد و هیچ برتریای برای هیچیک از دو جنس ثبت نشد.
پس این باور از کجا آمده است؟
اگر علم تفاوتی را نشان نمیدهد، چرا این کلیشه اینقدر قدرتمند است؟ پاسخ احتمالاً در نقشهای اجتماعی و انتظارات فرهنگی نهفته است، نه در بیولوژی مغز. از نظر تاریخی و اجتماعی، از زنان بیشتر انتظار رفته است که چندین مسئولیت را بهطور همزمان مدیریت کنند. این «تمرین» بیشتر ممکن است باعث شود زنان در مدیریت وظایف چندگانه ماهرتر به نظر برسند، اما این به معنای برتری ذاتی مغزشان برای پردازش همزمان اطلاعات نیست. در واقع، زنان در چندوظیفگی بهتر نیستند، بلکه فقط آن را بیشتر انجام میدهند.
بنابراین، دفعه بعد که شنیدید زنان در چندوظیفگی بهترند، به یاد داشته باشید که علم مدرن این ادعا را تأیید نمیکند. مغز انسان، چه زن و چه مرد، برای تمرکز روی یک کار در هر لحظه طراحی شده است و چندوظیفگی برای همه ما هزینهبر است.
یک پاسخ
بسیار جالب بود