معرفی کمال گرایی
از نگاه روانشناسی، کمالگرایی به تلاش برای بینقص بودن و تعیین استانداردهای بسیار بالا همراه با نقد شدید خود و نگرانی از ارزیابی دیگران گفته میشود. این ویژگی چندبعدی است و میتواند در قالبهای مختلفی خود را نشان دهد. برخی افراد استانداردهای بالایی برای خود تعیین میکنند (کمالگرایی خودمبنا)، برخی احساس میکنند دیگران انتظار کمال از آنها دارند (کمالگرایی اجتماعی)، و برخی نیز این انتظارات را از دیگران دارند (کمالگرایی دیگرمبنا).
اما نکته جالب اینجاست که همه انواع کمالگرایی مضر نیستند. روانشناسان بین دو نوع کمالگرایی تفاوت قائل میشوند: کمالگرایی سازگارانه و کمالگرایی ناسازگارانه.
کمالگرایی سازگارانه مانند یک انگیزهدهنده درونی عمل میکند. افرادی که این نوع کمالگرایی را دارند، استانداردهای بالا اما قابل دستیابی تعیین میکنند و در برابر شرایط انعطافپذیری نشان میدهند. آنها از پیشرفت خود لذت میبرند، بازخوردها را به عنوان فرصتی برای رشد میبینند و با خود مهربان هستند. این افراد کمال را جدی نمیگیرند و میدانند که اشتباه کردن بخشی از یادگیری است.
در مقابل، کمالگرایی ناسازگارانه داستان متفاوتی دارد. این نوع کمالگرایی با خودانتقادی شدید، ترس از شکست و وابستگی ارزش شخصی به دستاوردهای کامل همراه است. کمالگرایان ناسازگار وقتی به استانداردهای غیرواقعی خود نمیرسند، خود را سرزنش میکنند و روزها درگیر اشتباهات خود میمانند. تحقیقات نشان میدهد این نوع کمالگرایی با افسردگی، اضطراب، استرس مزمن و حتی افکار خودکشی مرتبط است
انواع کمال گرایی
کمال گرایی خودمبنا (Self-Oriented Perfectionism)
افرادی که در این دسته قرار میگیرند، استانداردهای بسیار بالایی برای خود تعیین میکنند و وقتی نتوانند به آنها برسند، خود را بسیار نقد میکنند. آنها معمولاً از اشتباهات خود سختگیرانه میگذرند و تمایل دارند همه چیز را بینقص انجام دهند. این نوع کمالگرایی معمولاً با احساس عدم رضایت از خود و اضطراب در مورد کارها همراه است.
کمال گرایی اجتماعی (Socially Prescribed Perfectionism)
در این نوع، فرد احساس میکند دیگران انتظار دارند او بینقص باشد و نرسیدن به این استانداردها میتواند به طرد اجتماعی یا قضاوت منفی منجر شود. این افراد نگران نظر و قضاوت دیگران هستند و ممکن است برای جلب تایید دیگران از خودگذشتگی کنند یا دچار اضطراب اجتماعی شوند. این نوع کمالگرایی به طور خاص با افسردگی و اضطراب مرتبط است.
کمال گرایی دیگرمبنا (Other-Oriented Perfectionism)
این نوع کمالگرایی زمانی است که فرد انتظارهای بسیار بالایی از دیگران دارد و به راحتی از خطاها و نقصهای اطرافیان ناراحت میشود. افراد با این ویژگی معمولا منتقد و کنترلگر هستند و روابط عاطفی و اجتماعی آنها ممکن است به دلیل این پر توقع بودن دچار مشکل شود.
کمال گرایی آشکار (Overt Perfectionism)
افراد دارای این سبک، ترجیح قوی به نظم و ترتیب دارند و در نبود آن دچار اضطراب میشوند. علاقهمند به درست بودن و موفقیت در کارها هستند و ممکن است از ورود به فعالیتهایی که در آنها مهارت کمتری دارند، اجتناب کنند. به نظر میرسد این نوع کمالگرایی با نگرش ثابت (fixed mindset) ارتباط دارد، یعنی باور به اینکه تواناییها قابل تغییر نیستند و این باعث ترس از شکست و کنترل شدید میشود.
کمال گرایی پنهان (Covert Perfectionism)
در این حالت، فرد ممکن است موفقیت یا بینقص بودن خود را پنهان کند و خود را در معرض قضاوت دیگران قرار ندهد. در واقع، این نوع کمالگرایی ممکن است به صورت ترس یا نگرانیهای درونی به جای رفتارهای آشکار کمالطلبی بروز کند.
چرا شناخت انواع کمال گرایی مهم است؟
کمالگرایی میتواند هم نقاط قوت و هم مشکلات روانی را به همراه داشته باشد. برای مثال، برخی مدلهای کمالگرایی مانند کمالگرایی مسئولیتی میتواند منجر به موفقیت و رضایت روانی شود، در حالی که کمالگرایی با نگرانیهای زیاد و ترس از قضاوت دیگران (مانند کمالگرایی اجتماعی) میتواند باعث اضطراب، افسردگی و حتی فرسودگی روانی شود.
همچنین، کمالگرایان معمولاً با مشکلاتی مانند خودانتقادی شدید، اجتناب از تکمیل پروژهها به دلیل توقعات غیرواقعی، و روشهای مقابلهای منفعل (مانند اجتناب و سرکوب احساسات) روبرو میشوند.
شناخت نوع کمالگرایی فردی به روانشناسان و مشاوران کمک میکند تا درمان و راهکارهای موثرتر متناسب با ویژگیهای شخصیتی فرد ارائه کنند.
اگر بخواهیم خلاصه کنیم، کمالگرایی یک ویژگی پیچیده با ابعاد مختلف است که میتواند هم به عنوان یک «ابزار قدرت» برای رسیدن به اهداف مفید باشد و هم در صورت افراط، به مانعی برای رشد و سلامت روان تبدیل شود. شناخت دقیقتر انواع کمالگرایی میتواند به درک بهتر خود و دیگران کمک کند و مسیر بهبود و تعادل را هموار سازد
