چرخه ۲۴ ساعته خبر و «ادراک تهدید»
امروز ما در ایران با پدیدهای مواجهیم که پژوهشگران در دوران همهگیری کووید-۱۹ آن را «چرخه خبری ۲۴/۷» نامیدند. طبق یافتههای استینبک و همکاران (۲۰۲۰)، مشکل اصلی صرفاً خودِ اخبار بد نیست، بلکه تداوم و تکرار آن است. وقتی شما در کانالهای تلگرامی یا اینستاگرام مدام در حال اسکرول کردن هستید، مغز شما وارد حالت «ادراک تهدید» (Perceived Threat) میشود. این پژوهش نشان داد که حدود ۶۶٪ از تأثیر منفی اخبار بر سلامت روان، نه به خاطر واقعیتِ خطر، بلکه به خاطر «احساس» خطری است که رسانه ایجاد میکند. در ایران، این یعنی حتی در روزهایی که قیمت دلار ثابت است، مرور مداوم تحلیلهای نگرانکننده باعث میشود بدن شما در حالت «جنگ و گریز» باقی بماند و سطوح بالایی از استرس و اضطراب را تجربه کنید.
فاجعهسازی: وقتی اخبار سیاسی، روابط شخصی شما را خراب میکند
شاید برایتان پیش آمده باشد که بعد از خواندن خبری درباره تحریمها یا گرانی مسکن، ناگهان بر سر موضوعی بیربط با همسر یا فرزندتان مشاجره کنید یا نگران نمره امتحان دانشگاهتان شوید. جانستون و دیوی (۱۹۹۷) در پژوهش خود نشان دادند که اخبار منفی یک اثر سرریز (Spillover) دارد. این اخبار باعث «فاجعهسازی» (Catastrophizing) در نگرانیهای شخصی میشود. به عبارتی، ذهن شما الگوی «خطر» را از اخبار سیاسی میگیرد و آن را روی زندگی شخصیتان کپی میکند. در نتیجه، شما نه تنها نگران آینده کشور هستید، بلکه نگرانیهای روزمرهتان را نیز بسیار بزرگتر و غیرقابلحلتر از آنچه هستند، میبینید.
الگوریتمهای اجتماعی و تجربه لبنان: آینهای برای ایران
وضعیت امروز ما شباهت عجیبی به یافتههای پایاننامه حبچی (۲۰۲۵) در مورد مردم لبنان دارد. لبنان نیز مانند ایران با فروپاشی اقتصادی و بیثباتی درگیر است. این پژوهش نشان داد که الگوریتمهای شبکههای اجتماعی (که منبع اصلی خبر برای جوانان ایرانی و لبنانی هستند) با برجسته کردن محتوای احساسی و منفی، کاربران را در «پژواکِ اضطراب» حبس میکنند. نکته مهم این پژوهش، پارادوکس «نیاز به دانستن» در برابر «نیاز به آرامش» است. بسیاری از ایرانیان، مانند لبنانیها، دچار نوعی عذاب وجدان هستند: اگر خبر نخوانم بیمسئولیتم، و اگر بخوانم بیمار میشوم. این مطالعه تأیید میکند که مصرف بیش از ۳ ساعت خبر در روز، همبستگی مستقیمی با اضطراب شدید و اختلال خواب دارد.
راهکارهای عملی برای مدیریت مصرف اخبار (جعبهابزار سلامت روان)
بر اساس توصیههای «Mental Health America» و با توجه به شرایط خاص ما، راهکارهای زیر برای بازپسگیری کنترل پیشنهاد میشود:
۱. محدودیت زمانی سختگیرانه (قانون ۳۰ دقیقه):
تلاش برای حذف کامل اخبار در ایران غیرواقعبینانه است، اما «اسکرول کردن بیپایان» (Doomscrolling) سمی است. وبسایت MHA پیشنهاد میکند زمان خبر دیدن را به ۳۰ دقیقه در روز محدود کنید. یک زمان مشخص (مثلاً ۵ عصر) تعیین کنید و خارج از آن، نوتیفیکیشنهای خبری تلگرام و اینستاگرام را بیصدا (Mute) کنید.
۲. «خواندن» به جای «دیدن»:
به جای دیدن ویدیوهای پرالتهاب در اینستاگرام که با موسیقیهای دراماتیک و تصاویر تکاندهنده همراه هستند، اخبار را بخوانید. متنها کمتر از تصاویر سیستم عصبی را تحریک میکنند و کمتر باعث فعال شدن پاسخ «جنگ و گریز» در بدن میشوند.
۳. شناسایی محرکهای شخصی (Triggers):
ببینید چه نوع خبری شما را به هم میریزد؟ اخبار دلار؟ حوادث خیابانی؟ یا تحلیلهای سیاسی؟ MHA توصیه میکند محرکهای اصلی خود را بشناسید و دقیقاً همانها را محدود کنید. اگر تحلیلهای اقتصادی تپش قلب شما را بالا میبرد، دنبال کردن کانالهای تحلیل اقتصادی را متوقف کنید و فقط به چک کردن قیمت نهایی (آن هم یک بار در روز) بسنده کنید.
۴. ساندویچ کردن اخبار (تکنیک فعالیت لذتبخش):
هیچوقت با خبر بد روزتان را تمام نکنید. MHA پیشنهاد میکند بلافاصله پس از چک کردن اخبار، یک فعالیت لذتبخش یا آرامشبخش انجام دهید (مثل گوش دادن به پادکست مورد علاقه، فیلم دیدن یا صحبت با یک دوست). این کار باعث میشود ذهن فرصت «ضد عفونی» شدن پیدا کند و استرس خبر در بدن رسوب نکند.
۵. اقدام به جای تماشا (Action over Observation):
احساس درماندگی (اینکه کاری از دستم بر نمیآید) بزرگترین دشمن سلامت روان است. به جای اینکه صرفاً تماشاگر اخبار بد باشید، در مقیاس کوچک فعال شوید. کمک به یک خیریه، حمایت از یک دوست، یا حتی تمرکز بر کار و تحصیل، حس «عاملیت» و کنترل را به شما برمیگرداند.
۶. خبرخوانی آگاهانه (منبعشناسی):
بسیاری از آنچه در فضای مجازی ایران دستبهدست میشود، «خبر» نیست، بلکه «نظر» یا «شایعه» است که برای جذب کلیک طراحی شده. منابع خبری خود را غربال کنید و فقط آنهایی را نگه دارید که بر اساس فکت (Fact) صحبت میکنند، نه آنهایی که با تیترهای جنجالی سعی در برانگیختن احساسات شما دارند.
نتیجهگیری
در شرایط فعلی ایران، محافظت از روان یک عمل خودخواهانه نیست، بلکه پیشنیازِ بقا و تابآوری است. همانطور که حبچی در پایاننامهاش اشاره میکند، هدف «بیخبری» نیست، بلکه «مصرف ساختاریافته» است. با کنترل ورودیهای ذهن، اجازه ندهید بحرانهای بیرونی، دنیای درون و روابط شخصی شما را ویران کنند.
منابع
https://mhanational.org/resources/negative-news-coverage-and-mental-health/
