آیا تا به حال فکر کردهاید وقتی در سکوت مینشینید و بر نفسهای خود تمرکز میکنید، در مغز شما دقیقاً چه اتفاقی میافتد؟ برای قرنها، مدیتیشن به عنوان یک تمرین معنوی و راهی برای رسیدن به آرامش درونی شناخته میشد. اما امروز، به لطف ابزارهای پیشرفتهای مانند تصویربرداری MRI، علم عصبشناسی در حال کشف تغییرات شگفتانگیزی است که این تمرین باستانی در ساختار و عملکرد مغز ما ایجاد میکند. سه مقاله علمی پیشگام، سه پنجره متفاوت به دنیای مغز در حال مدیتیشن باز میکنند و نشان میدهند که این تمرین، یک بازسازی فعالانه و قدرتمند برای ذهن است.
معماری یک ذهن آرام: تغییرات ساختاری در مغز با تمرین طولانیمدت
اولین سوالی که دانشمندان به دنبال آن بودند این بود: آیا مغز افرادی که سالها مدیتیشن کردهاند با دیگران تفاوت ساختاری دارد؟ یک مطالعه جامع با مقایسه مغز ۴۶ مدیتیشنکار باسابقه و ۴۶ فرد عادی به نتایج شگفتانگیزی رسید.
- قشر مغز ضخیمتر در نواحی جلویی: این تحقیق نشان داد که مدیتیشنکاران در نواحی جلویی مغز (بخشهای پیشانی و گیجگاهی) دارای قشر خاکستری ضخیمتری هستند. این نواحی، مرکز فرماندهی مغز برای عملکردهای اجرایی مانند تنظیم هیجانات و کنترل توجه هستند.
قشر مغز نازکتر در نواحی پشتی: جالبتر اینکه، ضخامت قشر مغز در برخی نواحی پشتی (بخشهای آهیانه و پسسری) در این افراد کمتر بود. محققان این فرضیه را مطرح میکنند که این کاهش ضخامت ممکن است نشانه کارآمدتر شدن مغز و حذف ارتباطات عصبی غیرضروری باشد، درست مانند یک مجسمهساز که سنگهای اضافی را برای خلق یک شاهکار میتراشد
- تغییرات در ماده سفید: این تغییرات فقط به ماده خاکستری محدود نمیشد و یکپارچگی ماده سفید مغز نیز در مدیتیشنکاران تفاوت داشت. این یافتهها نشان میدهد که تمرین طولانیمدت مدیتیشن به معنای واقعی کلمه، معماری مغز را تغییر میدهد.
در لحظه مدیتیشن: مغز هنگام تمرین «SOHAM» چه میکند؟
اما در لحظه انجام مدیتیشن، کدام بخشهای مغز فعال میشوند؟ تحقیقی با استفاده از fMRI به بررسی نوع خاصی از مدیتیشن مانترا به نام «SOHAM» پرداخت تا فعالیت مغز را در لحظه مشاهده کند.
مدیتیشن «SOHAM» چیست؟
این نوع مدیتیشن که ریشه در سنتهای شرقی دارد، یک تمرین تمرکزی است. در این روش، فرد کلمه «SOHAM» را به صورت ذهنی و هماهنگ با تنفس خود تکرار میکند. با هر دم، صدای «سو» (Sooooo) و با هر بازدم، صدای «هام» (Hummmm) به صورت ذهنی تکرار میشود. این تکرار صامت، به عنوان یک لنگر برای ذهن عمل کرده و به آرام کردن افکار کمک میکند.
نتایج fMRI نشان داد که در طول این تمرین:
- نواحی کلیدی در نیمکره چپ مغز، از جمله قشر پیشپیشانی میانی (MPFC)، شکنج پیشانی تحتانی (LIFG) و ناحیه حرکتی تکمیلی (SMA) به شدت فعال میشوند. این نواحی مسئول تنظیم هیجانات، حافظه کاری، توجه و حتی پردازش کلامی مربوط به تکرار مانترا هستند. این یعنی مغز در حین مدیتیشن در یک حالت فعال و متمرکز قرار دارد، نه یک حالت منفعل و خالی.
از مبتدی تا ماهر: آیا چند هفته تمرین کافی است؟
شاید تصور کنید این تغییرات تنها برای استادان مدیتیشن با سالها تجربه رخ میدهد. اما یک کارآزمایی بالینی تصادفی که به مدت ۶ هفته طراحی شده بود، نشان داد که حتی تمرین کوتاهمدت نیز میتواند پلاستیسیته یا انعطافپذیری عصبی قابل توجهی ایجاد کند. در این مطالعه، گروهی که مدیتیشن ذهنآگاهی انجام میدادند با یک گروه کنترل فعال (که به مطالعه و گوش دادن گروهی میپرداختند) مقایسه شدند.
- کنترل بهتر روی هیجانات: اگرچه هر دو گروه در برخی مهارتهای شناختی پیشرفت کردند، اما فقط گروه مدیتیشن توانستند به طور قابل توجهی تداخل ناشی از محرکهای هیجانی منفی را کاهش دهند.
- فعالیت بیشتر در مرکز اجرایی مغز: گروه مدیتیشن پس از ۶ هفته، فعالیت بیشتری در قشر پیشپیشانی پشتیجانبی (DLPFC) نشان دادند که نقش کلیدی در حل تعارضات و کنترل شناختی «بالا به پایین» دارد.
- میزان تمرین اهمیت دارد: مهمترین یافته این بود که تأثیر مدیتیشن به میزان تمرین بستگی داشت. تنها افرادی که بیشترین دقایق تمرین را ثبت کرده بودند، بهبود معناداری در مهار پاسخ و افزایش فعالیت در نواحی مرتبط با خودآگاهی و پردازش هیجانات (مانند اینسولا و قشر کمربندی قدامی) نشان دادند.
نتیجهگیری
این سه تحقیق از زوایای مختلف یک پیام واحد را به ما میدهند: مدیتیشن یک تمرین فعال برای مغز است. تمرین طولانیمدت میتواند ساختار فیزیکی مغز را برای افزایش کارایی و آرامش بازسازی کند؛ تکنیکهای خاصی مانند «SOHAM» شبکههای عصبی مسئول توجه و تنظیم هیجان را در لحظه فعال میکنند؛ و حتی چند هفته تمرین مداوم میتواند اولین گامها را برای بهبود کنترل شناختی و عاطفی بردارد، به شرطی که با تعهد همراه باشد. علم مدرن تأیید میکند که وقتی مدیتیشن میکنید، صرفاً در حال «آرام شدن» نیستید، بلکه در حال بازآموزی و بازسازی قدرتمندترین ابزار خود، یعنی مغزتان، هستید.
